Montessori không chỉ nằm trong lớp học hay những bộ giáo cụ chuyên biệt. Khi cha mẹ hiểu đúng triết lý Montessori, chính ngôi nhà và những hoạt động đời thường cũng có thể trở thành một môi trường tuyệt vời để trẻ học hỏi, khám phá và phát triển.
Nhiều phụ huynh khi tìm hiểu về Montessori thường đặt câu hỏi:
“Muốn con học Montessori thì có nhất thiết phải cho con theo học tại một trường Montessori không?”
Câu trả lời là: Không.
Trường học Montessori với môi trường được chuẩn bị bài bản, giáo viên được đào tạo và hệ thống giáo cụ chuyên biệt chắc chắn mang lại nhiều lợi ích cho trẻ. Tuy nhiên, sẽ chưa đầy đủ nếu chúng ta cho rằng Montessori chỉ tồn tại trong những lớp học có đầy đủ các bộ giáo cụ Montessori.
Bởi Montessori trước hết là một triết lý giáo dục và một cách nhìn về trẻ.
Montessori không chỉ là giáo cụ
Khi nhắc đến phương pháp Montessori, nhiều người nghĩ ngay đến những chiếc tháp hồng, cầu thang nâu, bộ gậy số, bảng chữ cái hay rất nhiều loại giáo cụ được sắp xếp ngay ngắn trên những chiếc kệ thấp.
Nhưng những giáo cụ ấy chỉ là một phần của phương pháp Montessori.
Điều quan trọng hơn nằm phía sau chúng: tinh thần giáo dục, cách người lớn quan sát trẻ, sự tôn trọng khả năng tự lập của trẻ và một môi trường cho phép trẻ chủ động khám phá thế giới.
Triết lý giáo dục của Maria Montessori đặt trẻ vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Người lớn không đơn thuần là người truyền đạt kiến thức mà đóng vai trò chuẩn bị môi trường, hướng dẫn khi cần thiết và tạo điều kiện để trẻ tự trải nghiệm.
Vì vậy, hiểu được tinh thần của phương pháp Montessori quan trọng không kém, thậm chí trong nhiều trường hợp còn quan trọng hơn việc chỉ biết cách sử dụng từng bộ giáo cụ.
Montessori có thể bắt đầu ngay từ gia đình
Khi cha mẹ hiểu đúng về Montessori, việc giáo dục trẻ không còn bị giới hạn bởi bốn bức tường của lớp học.
Mọi lúc, mọi nơi đều có thể trở thành cơ hội học tập.
Một căn bếp có thể trở thành nơi trẻ học cách rót nước, phân loại thực phẩm hay chuẩn bị một bữa ăn đơn giản.
Phòng ngủ có thể là nơi trẻ học cách gấp quần áo, sắp xếp đồ dùng và tự chăm sóc không gian của mình.
Khu vườn có thể trở thành nơi trẻ quan sát cây cối, đất, nước, côn trùng và những thay đổi của tự nhiên.
Ngay cả những công việc tưởng như rất bình thường trong gia đình cũng có thể trở thành những bài học quan trọng.
Khi đó, cha mẹ không nhất thiết phải mua thật nhiều giáo cụ Montessori. Điều quan trọng là biết biến môi trường sống thành môi trường để trẻ được thực hành và khám phá.
Cha mẹ chính là những người thầy Montessori đầu tiên của trẻ
Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và cũng là nơi trẻ dành rất nhiều thời gian trong những năm đầu đời.
Khi hiểu triết lý Montessori, cha mẹ có thể trở thành những người hướng dẫn tuyệt vời của con thông qua chính những hoạt động thường ngày.
1. Đừng để đôi tay của trẻ “nhàn rỗi”
Trẻ nhỏ học về thế giới không chỉ bằng cách nghe và nhìn.
Trẻ còn học rất nhiều thông qua đôi tay và các giác quan.
Chạm, cầm, nắm, rót, xúc, xếp, kéo, đẩy, phân loại, lau, quét, gấp, mở, đóng… đều là những hoạt động tưởng như đơn giản nhưng có giá trị đối với quá trình phát triển của trẻ.
Thay vì làm mọi việc thay con vì nghĩ rằng “con còn nhỏ”, cha mẹ có thể tạo cơ hội để trẻ tham gia vào những công việc phù hợp với khả năng.
Trẻ có thể:
- Tự lấy và cất đồ chơi.
- Tự rót nước vào cốc.
- Lau bàn sau khi ăn.
- Phân loại quần áo.
- Gấp những chiếc khăn nhỏ.
- Tưới cây.
- Chuẩn bị một số nguyên liệu đơn giản cho bữa ăn.
- Sắp xếp sách và đồ dùng cá nhân.
Thông qua những hoạt động này, trẻ không chỉ rèn luyện vận động mà còn phát triển khả năng tập trung, phối hợp, tính độc lập và ý thức trách nhiệm.
Đôi tay hoạt động cũng chính là một trong những con đường để trẻ khám phá và xây dựng hiểu biết về thế giới.
2. Hạn chế nói “không được” một cách máy móc
Trẻ có một nhu cầu tự nhiên rất mạnh mẽ: khám phá môi trường xung quanh.
Trẻ muốn chạm vào đồ vật, muốn mở một chiếc hộp, muốn thử rót nước, muốn xem bên trong ngăn kéo có gì hoặc muốn tự mình thực hiện một công việc mà người lớn đang làm.
Nếu mọi hành động khám phá đều nhận được câu trả lời:
“Không được.”
Trẻ sẽ mất đi rất nhiều cơ hội trải nghiệm.
Điều này không có nghĩa cha mẹ phải cho phép trẻ làm mọi thứ. Những đồ vật hoặc hoạt động có khả năng gây nguy hiểm vẫn cần được kiểm soát và hướng dẫn phù hợp.
Nhưng thay vì mặc định ngăn cản, cha mẹ có thể tự hỏi:
“Hoạt động này có thực sự nguy hiểm không, hay chỉ khiến người lớn mất thêm một chút thời gian để hướng dẫn và dọn dẹp?”
Nếu hoạt động an toàn, hãy thử cho trẻ cơ hội.
Thay vì nói:
“Không được rót nước, con sẽ làm đổ.”
Cha mẹ có thể chuẩn bị một chiếc bình nhỏ vừa tay trẻ và hướng dẫn trẻ cách rót.
Thay vì nói:
“Không được đụng vào cái đó.”
Hãy thử hướng dẫn:
“Con có thể cầm bằng hai tay như thế này.”
Đó chính là cách chúng ta chuyển từ ngăn cấm sang hướng dẫn.
3. Hướng dẫn trẻ làm việc theo một trình tự hoàn chỉnh
Một nguyên tắc rất hữu ích có thể áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày là giúp trẻ hiểu rằng một hoạt động thường có ba giai đoạn:
Bắt đầu → Thực hiện → Kết thúc.
Ví dụ, khi trẻ muốn vẽ:
Trẻ lấy giấy và bút → ngồi vẽ → cất bút và giấy sau khi hoàn thành.
Khi trẻ muốn uống nước:
Trẻ lấy cốc → rót và uống nước → đặt cốc về đúng vị trí.
Khi trẻ chơi:
Trẻ lấy đồ chơi → chơi → cất đồ chơi trước khi chuyển sang hoạt động khác.
Những trình tự đơn giản như vậy giúp trẻ từng bước hình thành tính trật tự, khả năng tập trung, sự độc lập và trách nhiệm với công việc của mình.
Người lớn có thể làm mẫu chậm rãi, rõ ràng rồi để trẻ tự thực hiện thay vì liên tục can thiệp hoặc làm hộ.
4. Tạo cho trẻ sự tự do trong giới hạn
Montessori đề cao sự tự do của trẻ, nhưng đó không phải là sự tự do hoàn toàn không có giới hạn.
Trẻ cần được tự do trong một môi trường đã được người lớn chuẩn bị phù hợp và an toàn.
Cha mẹ có thể cho trẻ quyền lựa chọn giữa một số hoạt động phù hợp, cho phép trẻ tự thực hiện những công việc trong khả năng và tạo đủ thời gian để trẻ hoàn thành công việc của mình.
Thay vì liên tục thúc giục:
“Để mẹ làm cho nhanh.”
Hãy cho trẻ thêm một chút thời gian.
Thay vì quyết định mọi thứ:
“Con phải làm cái này.”
Có thể đưa ra những lựa chọn phù hợp:
“Con muốn mặc áo xanh hay áo trắng?”
Những lựa chọn nhỏ như vậy giúp trẻ từng bước hình thành khả năng tự quyết định và sự tự tin.
Vì sao trải nghiệm giác quan đặc biệt quan trọng với trẻ nhỏ?
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà công nghệ có thể đưa ra kết quả gần như ngay lập tức.
Một chiếc máy tính có thể cho chúng ta đáp án của phép tính chỉ trong vài giây.
Một công cụ tìm kiếm có thể cung cấp hàng triệu kết quả chỉ sau một cú nhấp chuột.
Ngày nay, nhiều công cụ AI thậm chí có thể giải thích, tổng hợp và tạo ra nội dung trong thời gian rất ngắn.
Nhưng giáo dục trẻ nhỏ không thể chỉ chạy theo tốc độ của công nghệ.
Trẻ không chỉ cần biết kết quả. Trẻ cần trải qua quá trình để hình thành năng lực.
Đặc biệt trong những năm đầu đời, trẻ cần được nhìn, nghe, chạm, cầm, nắm, di chuyển và trực tiếp tương tác với thế giới thật.
Một đứa trẻ tự rót nước có thể làm đổ nước.
Một đứa trẻ tự mặc quần áo có thể mất nhiều thời gian.
Một đứa trẻ tự dọn bàn chắc chắn không thể nhanh bằng cha mẹ.
Nhưng chính quá trình tưởng như chậm chạp ấy lại chứa đựng rất nhiều cơ hội để trẻ học hỏi.
Đó là lý do người lớn không nên vì sự tiện lợi và tốc độ mà vô tình cắt bỏ những trải nghiệm thực tế cần thiết của trẻ.
Đừng biến màn hình thành “đôi tay hoạt động” của trẻ
Điện thoại, máy tính bảng và các thiết bị số có thể mang lại những nội dung hữu ích khi được sử dụng đúng cách.
Nhưng việc chạm và vuốt màn hình không thể thay thế hoàn toàn cho trải nghiệm với thế giới vật chất.
Trẻ vẫn cần được:
cầm – nắm – kéo – đẩy – xếp – rót – xúc – lau – gấp – chạy – nhảy – quan sát – thử nghiệm.
Thay vì để trẻ dành phần lớn thời gian thụ động trước màn hình, hãy tạo một môi trường mà trẻ có nhiều cơ hội sử dụng đôi tay, cơ thể và các giác quan.
Không nhất thiết phải là những hoạt động cầu kỳ.
Đôi khi một chiếc thìa, một chiếc cốc, vài chiếc khăn nhỏ, một chậu cây hay một giỏ quần áo cũng có thể trở thành những “giáo cụ” rất giá trị trong đời sống hàng ngày.
Làm Montessori tại nhà có cần mua nhiều giáo cụ không?
Không nhất thiết.
Một trong những hiểu lầm phổ biến khi áp dụng Montessori tại nhà là cha mẹ phải biến căn nhà thành một lớp Montessori thu nhỏ với đầy đủ giáo cụ chuyên dụng.
Điều đó không phải mục tiêu cốt lõi.
Trước khi nghĩ đến việc mua thêm giáo cụ, cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc chuẩn bị lại môi trường sống để phù hợp hơn với trẻ.
Ví dụ:
- Đặt một số đồ dùng ở độ cao trẻ có thể tự lấy.
- Chuẩn bị cốc, bát hoặc dụng cụ có kích thước phù hợp với bàn tay trẻ.
- Tạo vị trí cố định cho đồ chơi và sách.
- Cho trẻ tham gia các công việc gia đình phù hợp với độ tuổi.
- Hướng dẫn trẻ từng thao tác thay vì làm hộ.
- Giảm những đồ vật không cần thiết để môi trường gọn gàng và có trật tự.
- Dành đủ thời gian để trẻ tự thực hiện công việc.
Như vậy, môi trường sống hàng ngày chính là nguồn học liệu phong phú nhất của trẻ.
Montessori tại nhà bắt đầu từ sự thay đổi của người lớn
Áp dụng Montessori tại nhà không nhất thiết bắt đầu bằng việc mua giáo cụ.
Nó có thể bắt đầu bằng một thay đổi đơn giản hơn:
Thay đổi cách người lớn nhìn nhận khả năng của trẻ.
Thay vì nghĩ:
“Con còn nhỏ, để bố mẹ làm.”
Hãy thử hỏi:
“Việc này con có thể tự làm được phần nào?”
Thay vì:
“Không được chạm vào.”
Hãy thử:
“Bố mẹ có thể hướng dẫn con sử dụng nó an toàn như thế nào?”
Thay vì:
“Con làm chậm quá.”
Hãy nhớ rằng:
Trẻ đang học, không phải đang chạy đua với người lớn.
Khi cha mẹ thay đổi cách quan sát, hướng dẫn và chuẩn bị môi trường, rất nhiều hoạt động bình thường trong gia đình sẽ trở thành những cơ hội giáo dục tự nhiên.
Montessori không chỉ ở trường học – Montessori có thể hiện diện trong cuộc sống hàng ngày
Một môi trường Montessori được tổ chức bài bản tại trường có những giá trị riêng mà gia đình khó có thể thay thế hoàn toàn.
Nhưng điều đó không có nghĩa Montessori chỉ tồn tại ở trường Montessori.
Tinh thần Montessori hoàn toàn có thể tiếp tục ở nhà.
Đó là khi trẻ được tôn trọng.
Được trao cơ hội tự làm.
Được sử dụng đôi tay.
Được trải nghiệm bằng các giác quan.
Được mắc những lỗi nhỏ trong một môi trường an toàn.
Được người lớn hướng dẫn thay vì làm hộ.
Và quan trọng hơn hết, được lớn lên trong một môi trường có tự do phù hợp, giới hạn rõ ràng, sự tôn trọng và tình yêu thương.
Vì sự phát triển của trẻ, cha mẹ hãy cố gắng:
Đừng để đôi tay của trẻ nhàn rỗi.
Hãy tạo thật nhiều cơ hội để trẻ được tương tác với thế giới thực thay vì dành quá nhiều thời gian cho điện thoại và máy tính bảng.
Và:
Đừng vội nói “không được” khi trẻ muốn khám phá.
Nếu điều trẻ muốn làm không nguy hiểm, hãy biến khoảnh khắc ấy thành một cơ hội để hướng dẫn.
Bởi đôi khi, một việc rất bình thường trong mắt người lớn lại chính là một bài học vô cùng lớn đối với trẻ.
Chương trình chia sẻ ứng dụng phương pháp Montessori tại nhà
Hàn Việt Montessori thường xuyên tổ chức các buổi chia sẻ về “Ứng dụng phương pháp Montessori trong sinh hoạt hàng ngày của trẻ” vào ba ngày cuối tuần hàng tháng.
Chương trình dành cho giáo viên, phụ huynh và những người quan tâm đến giáo dục mầm non, mong muốn hiểu và ứng dụng tinh thần Montessori vào môi trường sống hàng ngày của trẻ.
Thông tin hỗ trợ:
- 098 587 7522 – Ms. Trinh
- 090 809 4436 – Ms. Sương
Hình ảnh: Kỷ niệm một ngày cuối tuần tại Tây Ninh với chủ đề “Chia sẻ và hướng dẫn thực hành phương pháp Montessori tại nhà”, cùng giáo viên và phụ huynh có con đăng ký học tại Trường Quốc tế TTC Tây Ninh.
