Giữa rất nhiều phương pháp giáo dục hiện nay, cha mẹ đôi khi dễ rơi vào cảm giác bối rối: nên dạy con thế nào, hỗ trợ đến đâu, khi nào nên can thiệp và khi nào nên để trẻ tự trải nghiệm? Những tư tưởng cốt lõi của Maria Montessori có thể trở thành “kim chỉ nam” giúp người lớn đồng hành cùng trẻ một cách bình tĩnh, tôn trọng và hiệu quả hơn.
Có bao giờ ba mẹ hoặc thầy cô cảm thấy mình đang “lạc lối” giữa quá nhiều lời khuyên về nuôi dạy trẻ?
Có ngày chúng ta muốn con tự lập hơn, nhưng lại vô thức làm thay mọi việc.
Có lúc chúng ta muốn con tập trung hơn, nhưng lại liên tục nhắc nhở, thúc giục.
Có khi chúng ta muốn con học thật nhiều, nhưng càng dạy, trẻ lại càng chống đối.
Trong những tình huống như vậy, triết lý Montessori gợi mở một cách tiếp cận rất khác:
Thay vì cố gắng kiểm soát trẻ nhiều hơn, hãy quan sát trẻ sâu hơn.
Thay vì hỏi:
“Làm thế nào để con nghe lời?”
Có thể thử hỏi:
“Con đang cần điều gì để tự phát triển tốt hơn?”
Dưới đây là 4 tư tưởng quan trọng thường được nhắc đến khi nói về giáo dục Montessori. Dù một số câu được diễn đạt lại theo ngôn ngữ hiện đại, tinh thần chung vẫn phản ánh khá rõ những nguyên tắc cốt lõi trong phương pháp Montessori.
1. “Đôi tay làm gì, tâm trí ghi nhớ điều đó”
Một trong những tư tưởng nổi bật của Montessori là mối liên hệ rất chặt chẽ giữa hoạt động của đôi tay và sự phát triển trí tuệ.
Trẻ nhỏ không học thế giới chủ yếu bằng cách nghe giảng.
Trẻ học bằng cách:
chạm;
cầm;
nắm;
xếp;
rót;
gắp;
mở;
đóng;
kéo;
đẩy;
và tự mình trải nghiệm.
Khi trẻ cầm một viên đá, trẻ cảm nhận trọng lượng.
Khi trẻ rót nước, trẻ học cách điều chỉnh lực.
Khi trẻ xếp các khối gỗ, trẻ khám phá kích thước, không gian và sự cân bằng.
Khi trẻ tự cài cúc áo, trẻ luyện khả năng phối hợp giữa mắt và bàn tay.
Những hoạt động ấy có thể trông rất đơn giản với người lớn, nhưng với trẻ nhỏ, đó chính là quá trình thu nhận thông tin từ thế giới thực.
Đừng để đôi tay trẻ chỉ “bận rộn” với màn hình
Điện thoại, máy tính bảng hay các thiết bị số có thể mang lại những nội dung hữu ích nếu được sử dụng phù hợp.
Tuy nhiên, thao tác vuốt và chạm trên màn hình không thể thay thế hoàn toàn những trải nghiệm vật chất thực sự.
Một đứa trẻ vẫn cần được:
chạm vào đất, cầm một chiếc lá, nhào đất nặn, rót nước, gấp khăn, xây khối, nhặt hạt, tưới cây và tự thực hiện những công việc nhỏ trong cuộc sống.
Điều quan trọng không phải là làm cho trẻ “bận rộn”.
Điều quan trọng là giúp trẻ có những hoạt động có mục đích.
Cha mẹ có thể làm gì?
Không nhất thiết phải mua thật nhiều giáo cụ Montessori.
Hãy bắt đầu từ chính ngôi nhà:
Cho trẻ phụ nhặt rau.
Tự rót nước.
Mang quần áo vào giỏ.
Gấp khăn nhỏ.
Cất sách.
Tưới cây.
Lau bàn.
Chuẩn bị một phần đơn giản của bữa ăn.
Những công việc đời thường ấy có thể trở thành những bài học rất giá trị.
2. “Đừng giúp trẻ làm điều trẻ có thể tự làm”
Đây là một trong những nguyên tắc được nhắc đến nhiều nhất khi nói về Montessori.
Và cũng là một trong những điều khó thực hiện nhất đối với cha mẹ.
Bởi người lớn thường làm thay trẻ vì yêu thương.
Con mang giày chậm quá.
“Để mẹ mang cho.”
Con tự xúc thức ăn dễ làm đổ.
“Để bố đút.”
Con đang loay hoay kéo khóa áo.
“Để cô làm cho nhanh.”
Những hành động này đều xuất phát từ mong muốn giúp trẻ.
Nhưng nếu xảy ra quá thường xuyên, trẻ sẽ mất đi cơ hội luyện tập.
Giúp đỡ quá mức có thể làm mất cơ hội tự lập
Một đứa trẻ muốn tự mang giày có thể mất năm phút.
Người lớn chỉ cần vài giây.
Nếu mục tiêu là đi ra khỏi nhà thật nhanh, người lớn làm thay có vẻ hợp lý.
Nhưng nếu mục tiêu là:
“Con học cách tự chăm sóc bản thân”
thì năm phút trẻ tự loay hoay ấy lại rất có giá trị.
Trẻ đang tập:
phối hợp vận động;
giải quyết vấn đề;
kiên trì;
và hoàn thành một công việc bằng chính khả năng của mình.
Sau rất nhiều lần như vậy, trẻ hình thành một cảm nhận rất quan trọng:
“Con có thể tự làm.”
Montessori không có nghĩa là tuyệt đối không giúp trẻ
Điều này cũng cần được hiểu đúng.
Nếu công việc vượt quá khả năng của trẻ, người lớn vẫn cần hỗ trợ.
Nhưng thay vì làm toàn bộ, chúng ta có thể tự hỏi:
“Phần nào con có thể tự làm?”
Ví dụ, trẻ chưa thể tự mặc toàn bộ chiếc áo.
Cha mẹ có thể giúp trẻ đưa áo qua đầu, nhưng để trẻ tự xỏ tay.
Trẻ chưa thể tự cắt trái cây hoàn toàn.
Người lớn có thể chuẩn bị nguyên liệu, sau đó để trẻ sử dụng dụng cụ phù hợp dưới sự quan sát.
Mục tiêu không phải bỏ mặc trẻ.
Mục tiêu là:
hỗ trợ vừa đủ để trẻ tiếp tục tự mình hành động.
3. “Dạy ít đi, quan sát nhiều hơn”
Trong một lớp học truyền thống, giáo viên thường là trung tâm.
Người lớn nói.
Trẻ nghe.
Người lớn đặt câu hỏi.
Trẻ trả lời.
Nhưng Montessori dành một vị trí rất đặc biệt cho quan sát.
Người lớn không chỉ hỏi:
“Mình muốn dạy trẻ điều gì?”
Mà còn phải quan sát:
“Trẻ đang quan tâm đến điều gì?”
“Trẻ đã sẵn sàng cho hoạt động nào?”
“Điều gì khiến trẻ mất tập trung?”
“Trẻ đang gặp khó khăn ở đâu?”
“Trẻ cần hỗ trợ hay cần thêm thời gian?”
Quan sát trước khi can thiệp
Hãy tưởng tượng một đứa trẻ đang cố gắng lắp một miếng ghép.
Trẻ thử.
Không vừa.
Trẻ xoay lại.
Vẫn chưa đúng.
Người lớn nhìn thấy và rất dễ lập tức nói:
“Không phải thế, con xoay sang bên này.”
Chúng ta vừa giúp trẻ hoàn thành nhanh hơn.
Nhưng cũng có thể vừa lấy đi một cơ hội để trẻ tự phát hiện vấn đề.
Nếu tình huống an toàn, đôi khi điều người lớn cần làm chỉ là:
chờ thêm một chút.
Có thể vài giây sau trẻ sẽ tự xoay miếng ghép.
Và khoảnh khắc:
“À, con làm được rồi!”
có giá trị rất khác so với việc người lớn đưa sẵn đáp án.
Quan sát giúp người lớn biết khi nào nên giúp
Montessori không yêu cầu cha mẹ trở thành người đứng ngoài hoàn toàn.
Ngược lại, quan sát kỹ giúp người lớn can thiệp đúng lúc hơn.
Nếu trẻ đang tập trung, đừng ngắt quãng.
Nếu trẻ đang thử nghiệm, đừng vội đưa đáp án.
Nếu trẻ bắt đầu thất vọng đến mức không thể tiếp tục, có thể hướng dẫn một bước nhỏ.
Nếu trẻ chưa sẵn sàng với một hoạt động, không cần ép buộc.
Khi quan sát tốt hơn, người lớn dần chuyển từ:
“Mình phải khiến con làm điều này.”
sang:
“Mình cần chuẩn bị điều gì để con có thể tự làm?”
Đây là một thay đổi rất lớn trong vai trò của cha mẹ và giáo viên.
4. “Trẻ em là niềm hy vọng và lời hứa của nhân loại”
Maria Montessori không chỉ nhìn giáo dục ở phạm vi một đứa trẻ.
Bà nhìn giáo dục trong mối liên hệ với tương lai của xã hội.
Cách một đứa trẻ được đối xử hôm nay có thể ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận bản thân, người khác và thế giới sau này.
Một đứa trẻ thường xuyên được tôn trọng sẽ học cách tôn trọng.
Một đứa trẻ được trao cơ hội tự quyết định sẽ dần học cách chịu trách nhiệm.
Một đứa trẻ được sống trong môi trường có trật tự sẽ học cách chăm sóc môi trường.
Một đứa trẻ được giải quyết xung đột bằng bình tĩnh và tôn trọng sẽ có thêm cơ hội học cách tương tác hòa bình với người khác.
Đó là lý do giáo dục Montessori không chỉ quan tâm đến:
trẻ biết bao nhiêu chữ, làm được bao nhiêu phép tính hay hoàn thành bao nhiêu bài tập.
Montessori còn quan tâm đến một câu hỏi rộng hơn:
“Trẻ đang trở thành một con người như thế nào?”
Giáo dục không chỉ chuẩn bị cho trường học
Cha mẹ đôi khi dễ rơi vào áp lực:
Con đã biết đọc chưa?
Con đã biết viết chưa?
Con học toán đến đâu?
Con có nhanh bằng bạn khác không?
Nhưng những năm đầu đời còn là thời gian để trẻ xây dựng nhiều nền tảng quan trọng khác:
khả năng tự chăm sóc;
sự tập trung;
tính kiên trì;
khả năng hợp tác;
sự tự tin;
ý thức trách nhiệm;
khả năng kiểm soát bản thân;
và thái độ với việc học.
Những phẩm chất này không dễ đo bằng một bài kiểm tra.
Nhưng lại theo trẻ trong một thời gian rất dài.
4 câu nói Montessori có thể thay đổi cách chúng ta nhìn trẻ như thế nào?
Nếu đặt bốn tư tưởng trên cạnh nhau, chúng ta có thể thấy một thông điệp rất nhất quán.
Hãy để trẻ được làm.
Đừng chỉ nói cho trẻ biết thế giới như thế nào. Hãy cho trẻ cơ hội trực tiếp trải nghiệm.
Hãy để trẻ được tự lập.
Đừng làm thay những điều trẻ đã có khả năng tự thực hiện.
Hãy quan sát trước khi can thiệp.
Không phải mọi khó khăn đều cần người lớn giải quyết ngay lập tức.
Và hãy nhìn trẻ như một con người đang được hình thành.
Không chỉ là một đứa trẻ cần được quản lý, dạy bảo hay chuẩn bị cho trường học.
Đây có lẽ chính là một trong những thay đổi quan trọng nhất mà Montessori mang lại:
Thay đổi người lớn trước khi cố gắng thay đổi trẻ.
Cha mẹ có thể bắt đầu ngay hôm nay bằng 4 thay đổi nhỏ
Không cần thay đổi toàn bộ cách nuôi dạy con trong một ngày.
Ba mẹ có thể bắt đầu rất đơn giản.
Khi chuẩn bị làm một việc thay con, hãy dừng lại vài giây và hỏi:
“Con có thể tự làm phần nào?”
Khi con đang tập trung vào một hoạt động, hạn chế ngắt lời chỉ để hướng dẫn thêm.
Khi con làm sai, đừng lập tức sửa. Hãy quan sát xem trẻ có tự nhận ra hay không.
Và mỗi ngày, hãy tạo ít nhất một vài cơ hội để trẻ sử dụng đôi tay với thế giới thực:
rót nước;
chuẩn bị đồ ăn;
chăm sóc cây;
lau bàn;
xếp đồ;
mặc quần áo;
hoặc thực hiện một công việc nhỏ phù hợp với khả năng.
Những thay đổi rất nhỏ trong cách người lớn hành xử có thể tạo ra những khác biệt rất lớn trong trải nghiệm trưởng thành của trẻ.
Đồng hành Montessori không phải là trở thành cha mẹ hoàn hảo
Montessori không yêu cầu cha mẹ lúc nào cũng kiên nhẫn.
Không yêu cầu căn nhà phải giống một lớp Montessori.
Cũng không yêu cầu mọi quyết định đều phải hoàn hảo.
Điều quan trọng hơn là người lớn dần hình thành một cách nhìn mới:
Tôn trọng trẻ.
Tin tưởng vào năng lực phát triển của trẻ.
Chuẩn bị môi trường phù hợp.
Quan sát trước khi can thiệp.
Và trao cho trẻ nhiều cơ hội tự mình làm hơn.
Khi đó, Montessori không còn chỉ là một “phương pháp giáo dục”.
Nó trở thành một cách người lớn đồng hành bên trẻ.
Hàn Việt Montessori – Đồng hành cùng cha mẹ và giáo viên
Hàn Việt Montessori mong muốn cùng ba mẹ và thầy cô tìm hiểu sâu hơn về tinh thần Montessori và cách áp dụng những nguyên tắc này trong môi trường gia đình cũng như lớp học.
Bởi đôi khi, điều tạo ra sự thay đổi lớn nhất cho trẻ không phải là một giáo cụ mới hay một phương pháp phức tạp.
Mà chỉ là một thay đổi nhỏ trong cách người lớn nhìn, lắng nghe và tương tác với trẻ.
Hàn Việt Montessori – Nâng Tầm Nghề Yêu Trẻ
