La mắng có thể khiến trẻ dừng hành vi ngay lúc đó, nhưng không đồng nghĩa với việc trẻ hiểu điều gì đúng, điều gì sai. Khi việc quát mắng lặp lại thường xuyên, cả cha mẹ và trẻ đều dễ rơi vào vòng xoáy căng thẳng. Muốn thay đổi, điều quan trọng không phải là cố “nhịn” bằng ý chí, mà là xây dựng những cách phản ứng khác thay thế cho việc nổi nóng.
Có lẽ hầu hết cha mẹ đều từng có lúc mất bình tĩnh với con.
Con không chịu mặc quần áo.
Đã nhắc nhiều lần nhưng vẫn không cất đồ chơi.
Anh chị em tranh giành.
Đang vội ra khỏi nhà thì con lại chậm chạp.
Sau một ngày dài, chỉ một việc rất nhỏ cũng có thể trở thành “giọt nước tràn ly”.
Vấn đề không nằm ở một lần cha mẹ lỡ lớn tiếng.
Điều đáng quan tâm là khi la mắng trở thành phản ứng quen thuộc mỗi khi trẻ không làm theo mong muốn của người lớn.
Nếu muốn thay đổi, cha mẹ có thể bắt đầu từ 5 cách dưới đây.
1. Dừng lại vài giây trước khi phản ứng
Khi tức giận, phản ứng của chúng ta thường diễn ra rất nhanh.
Trẻ làm điều gì đó.
Người lớn cảm thấy khó chịu.
Giọng nói lập tức lớn lên.
Để phá vỡ chuỗi phản ứng này, bước đầu tiên rất đơn giản:
đừng phản ứng ngay.
Hãy dừng lại vài giây.
Hít vào chậm.
Thở ra chậm hơn.
Không cần biến việc hít thở thành một kỹ thuật phức tạp.
Mục tiêu chỉ là tạo ra một khoảng cách nhỏ giữa:
cảm xúc và hành động.
Khoảng cách vài giây ấy đôi khi đủ để cha mẹ chuyển từ:
“Con đã bảo bao nhiêu lần rồi!”
sang:
“Mẹ đang rất khó chịu. Mình cần xử lý việc này thế nào?”
2. Tạm rời khỏi tình huống khi cảm xúc quá cao
Có những lúc hít thở vài lần vẫn chưa đủ.
Nếu nhận thấy mình đang ở mức tức giận mà rất dễ hét lên hoặc nói những lời làm tổn thương trẻ, cha mẹ có thể tạm thời rời khỏi tình huống, với điều kiện trẻ đang ở nơi an toàn và vẫn được giám sát phù hợp.
Có thể nói:
“Bây giờ mẹ đang rất tức. Mẹ cần một phút để bình tĩnh rồi mình sẽ nói chuyện.”
Sau đó:
đi sang một khu vực khác;
uống một cốc nước;
rửa mặt;
đứng yên một lúc;
hoặc đơn giản là giữ im lặng.
Đây không phải bỏ mặc trẻ.
Đó là cách người lớn chủ động ngăn cảm xúc của mình biến thành hành vi gây tổn thương.
Điều quan trọng là quay trở lại
Tạm rời đi chỉ có giá trị khi sau đó người lớn quay lại giải quyết vấn đề.
Ví dụ:
“Lúc nãy mẹ rất tức nên mẹ cần bình tĩnh lại. Bây giờ mình cùng nói về việc con ném đồ nhé.”
Qua đó, trẻ cũng được nhìn thấy một bài học rất quan trọng:
Khi tức giận, chúng ta có thể dừng lại thay vì làm tổn thương người khác.
3. Đếm chậm để trì hoãn phản ứng, không phải để dọa trẻ
“Đếm đến 10” có thể là một mẹo đơn giản để người lớn trì hoãn việc phản ứng.
Nhưng mục đích không phải:
đếm để trẻ sợ.
Mục đích là để cha mẹ có thêm vài giây điều chỉnh cảm xúc.
Khi cảm thấy mình sắp quát, hãy thử đếm thật chậm:
1…
2…
3…
4…
5…
Nếu cần, tiếp tục đến 10.
Trong lúc đó, đừng nhìn việc đếm như một hình phạt dành cho trẻ.
Hãy coi đó là khoảng nghỉ dành cho chính mình.
Một nguyên tắc hữu ích là:
Càng tức, càng nói chậm.
Bởi khi chúng ta giảm tốc độ nói, âm lượng cũng thường dễ kiểm soát hơn.
4. Nhận diện điều gì khiến mình dễ nổi nóng
La mắng không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ hành vi của trẻ.
Đôi khi nguyên nhân nằm ở trạng thái của người lớn.
Thiếu ngủ.
Đói.
Áp lực công việc.
Gia đình đang có chuyện.
Lịch trình quá gấp.
Nhà quá ồn.
Đã nhắc trẻ một việc nhiều lần.
Khi năng lượng của người lớn đã gần cạn, một hành vi rất bình thường của trẻ cũng có thể trở nên “không thể chịu nổi”.
Vì vậy, một bước quan trọng là tự hỏi:
“Tại sao tình huống này lại khiến mình tức đến vậy?”
Có thể hành vi của trẻ chỉ là tác nhân cuối cùng.
Hãy tìm những “điểm nóng” lặp lại
Ví dụ, nếu cha mẹ nhận ra mình luôn nổi nóng vào buổi sáng, có thể vấn đề nằm ở lịch trình.
Hãy thử:
chuẩn bị quần áo từ tối hôm trước;
để giày dép ở vị trí cố định;
thức dậy sớm hơn;
giảm số việc phải hoàn thành trước khi ra khỏi nhà.
Nếu xung đột luôn xảy ra vào giờ đi ngủ, có thể cần điều chỉnh trình tự buổi tối.
Khi thay đổi môi trường, đôi khi hành vi la mắng tự nhiên cũng giảm đi rất nhiều.
5. Chia sẻ với người có thể hỗ trợ mình
Nuôi dạy trẻ trong trạng thái căng thẳng kéo dài rất khó.
Nếu cha mẹ thường xuyên cảm thấy:
kiệt sức;
mất kiên nhẫn;
dễ bùng nổ;
hoặc luôn mang cảm giác bực bội với con,
đừng cố chịu đựng một mình.
Có thể chia sẻ với:
vợ hoặc chồng;
người thân đáng tin cậy;
một người bạn;
giáo viên của trẻ;
hoặc chuyên gia phù hợp khi cần.
Đôi khi chỉ việc nói ra:
“Hôm nay mình thực sự quá mệt.”
đã giúp cảm xúc được giảm bớt.
Quan trọng hơn, người khác có thể giúp chúng ta nhìn tình huống từ một góc độ khác.
Thay la mắng bằng điều gì?
Chỉ nói “đừng la mắng” là chưa đủ.
Bởi nếu bỏ một phản ứng quen thuộc mà không có hành vi thay thế, chúng ta rất dễ quay lại thói quen cũ.
Cha mẹ có thể luyện một số cách nói ngắn, rõ và ít cảm xúc hơn.
Thay vì:
“Con có thôi ngay không!”
Có thể nói:
“Đồ chơi dùng để chơi, không dùng để ném. Nếu con tiếp tục ném, mẹ sẽ cất nó đi.”
Thay vì:
“Mẹ nói bao nhiêu lần rồi?”
Có thể nói:
“Bây giờ là lúc cất đồ chơi.”
Thay vì:
“Sao con lúc nào cũng chậm thế?”
Có thể nói:
“Chúng ta cần ra khỏi nhà. Con tự mang giày hay cần mẹ giúp một phần?”
Mục tiêu là:
mô tả việc cần làm, đặt giới hạn rõ ràng và giảm những lời công kích vào con người của trẻ.
Đừng biến hành vi của trẻ thành tính cách của trẻ
Một trong những điều dễ gây tổn thương nhất khi nổi nóng là người lớn chuyển từ nói về hành vi sang gắn nhãn cho trẻ.
Ví dụ:
“Con lười quá.”
“Con hư quá.”
“Con lì quá.”
“Con chẳng bao giờ nghe lời.”
Những câu này không giúp trẻ biết mình cần thay đổi điều gì.
Tốt hơn là nói về hành vi cụ thể:
“Đồ chơi vẫn còn trên sàn.”
“Con vừa đánh em.”
“Con chưa cất giày vào kệ.”
Khi tách đứa trẻ khỏi hành vi, chúng ta vẫn có thể đặt giới hạn mà không khiến trẻ cảm thấy mình là một người “xấu”.
Nếu đã lỡ la mắng con thì sao?
Không cha mẹ nào bình tĩnh 100% thời gian.
Nếu đã lỡ hét lên, điều quan trọng không phải giả vờ như chưa có gì xảy ra.
Cha mẹ hoàn toàn có thể quay lại và nói:
“Lúc nãy mẹ đã hét rất to. Mẹ xin lỗi vì cách mẹ nói. Mẹ vẫn cần con cất đồ chơi, nhưng mẹ có thể nói điều đó bình tĩnh hơn.”
Một lời xin lỗi như vậy không làm cha mẹ mất quyền uy.
Ngược lại, trẻ được học rằng:
người lớn cũng có thể mắc lỗi;
mắc lỗi thì có thể sửa;
và chúng ta chịu trách nhiệm về cách mình đối xử với người khác.
Muốn con biết điều chỉnh cảm xúc, người lớn phải làm mẫu trước
Chúng ta thường muốn trẻ:
không hét;
không đánh;
biết bình tĩnh;
biết chờ;
biết nói ra nhu cầu.
Nhưng trẻ học những điều này không chỉ từ lời dạy.
Trẻ còn học từ cách người lớn xử lý chính cảm xúc của mình.
Khi cha mẹ nói:
“Mẹ đang tức nên mẹ cần bình tĩnh lại.”
trẻ đang thấy một cách ứng xử.
Khi cha mẹ dừng lại thay vì hét, trẻ đang thấy một cách ứng xử.
Khi cha mẹ xin lỗi sau khi mắc lỗi, trẻ cũng đang thấy một cách ứng xử.
Đó chính là thân giáo.
Từ bỏ la mắng không có nghĩa là nuông chiều
Không la mắng không đồng nghĩa với việc:
không đặt giới hạn;
không nói “không”;
không có hậu quả;
hay để trẻ muốn làm gì cũng được.
Cha mẹ vẫn có thể rất rõ ràng:
“Con không được đánh người khác.”
“Nếu con ném đồ chơi, mẹ sẽ cất đồ chơi đó.”
“Đã đến giờ đi ngủ.”
Sự khác biệt nằm ở cách truyền đạt.
Ranh giới có thể vững vàng mà giọng nói vẫn bình tĩnh.
Đây là điều rất quan trọng trong cách tiếp cận tôn trọng trẻ.
5 thay đổi nhỏ để bắt đầu ngay hôm nay
Cha mẹ không cần đặt mục tiêu:
“Từ hôm nay mình sẽ không bao giờ la con nữa.”
Mục tiêu đó quá tuyệt đối và rất dễ khiến chúng ta thất vọng.
Thay vào đó, hãy bắt đầu từ những thay đổi nhỏ:
- Dừng 5 giây trước khi phản ứng.
- Khi quá tức, tạm rời tình huống nếu trẻ đang an toàn.
- Dùng đếm chậm như một khoảng nghỉ cho chính mình.
- Xác định những thời điểm mình thường dễ nổi nóng.
- Tìm một người có thể chia sẻ và hỗ trợ.
Sau một thời gian, điều thay đổi không chỉ là âm lượng của giọng nói.
Điều thay đổi sâu hơn là:
cách chúng ta phản ứng trước những hành vi khó của trẻ.
Và khi người lớn điều chỉnh được chính mình tốt hơn, chúng ta cũng tạo ra một môi trường an toàn hơn để trẻ học cách điều chỉnh cảm xúc của bản thân.
Hàn Việt Montessori – Đồng hành cùng cha mẹ và giáo viên
Trong tinh thần Montessori, người lớn là một phần rất quan trọng của môi trường mà trẻ lớn lên mỗi ngày.
Một môi trường bình tĩnh không có nghĩa là không bao giờ có xung đột.
Nó là nơi người lớn biết cách dừng lại, đặt giới hạn và giải quyết xung đột mà không cần dựa quá nhiều vào sự la mắng hay sợ hãi.
Đôi khi, thay đổi lớn nhất trong cách giáo dục trẻ bắt đầu từ một việc rất nhỏ:
người lớn học cách điều chỉnh chính mình trước khi yêu cầu trẻ điều chỉnh bản thân.
Hàn Việt Montessori – Nâng Tầm Nghề Yêu Trẻ
