Trong môi trường Montessori, gỗ thường xuất hiện nhiều hơn nhựa không chỉ vì tính thẩm mỹ. Trọng lượng, kết cấu, nhiệt độ bề mặt và sự ổn định của vật liệu tự nhiên có thể mang đến cho trẻ những trải nghiệm giác quan phong phú hơn, giúp trẻ cảm nhận rõ hơn về đặc tính vật lý của thế giới xung quanh.
Ba mẹ và thầy cô có bao giờ để ý rằng cùng là một khối lập phương, nhưng cảm giác khi cầm một khối gỗ chắc chắn hoàn toàn khác với khi cầm một khối nhựa rỗng, rất nhẹ?
Người lớn có thể xem đó đơn giản là sự khác biệt về vật liệu.
Nhưng với một đứa trẻ nhỏ đang khám phá thế giới chủ yếu thông qua giác quan và vận động, sự khác biệt ấy lại chứa đựng rất nhiều thông tin.
Trọng lượng.
Độ cứng.
Bề mặt.
Nhiệt độ.
Mùi.
Kết cấu.
Âm thanh khi vật chạm xuống bàn.
Trong Montessori, những đặc điểm rất nhỏ ấy đều có giá trị bởi trẻ không chỉ nhìn thế giới.
Trẻ chạm vào thế giới để hiểu thế giới.
Vì sao Montessori thường sử dụng giáo cụ bằng gỗ?
Nhiều giáo cụ Montessori truyền thống được làm từ gỗ.
Điều này không có nghĩa mọi đồ vật bằng nhựa đều không phù hợp với trẻ, cũng không có nghĩa một món đồ chơi cứ làm bằng gỗ thì tự động trở thành giáo cụ Montessori.
Điều quan trọng nằm ở một nguyên tắc rộng hơn:
Môi trường dành cho trẻ nên cung cấp những trải nghiệm vật chất chân thực, rõ ràng và có ý nghĩa.
Gỗ có một số đặc điểm rất phù hợp với tinh thần này.
Một khối gỗ có trọng lượng.
Có độ chắc chắn.
Có vân bề mặt.
Có nhiệt độ và cảm giác khác biệt khi chạm vào.
Khi kích thước thay đổi, khối lượng của vật thường cũng thay đổi theo một cách trẻ có thể trực tiếp cảm nhận.
Nhờ đó, trẻ nhận được nhiều thông tin hơn từ một hành động tưởng như rất đơn giản: cầm một vật trong tay.
1. Trọng lượng giúp trẻ cảm nhận cơ thể và điều chỉnh lực
Khi nâng một vật lên, cơ thể không chỉ sử dụng bàn tay.
Cơ, gân và khớp liên tục cung cấp thông tin về vị trí và chuyển động của cơ thể. Khả năng cảm nhận này thường được gọi là proprioception – cảm thụ bản thể.
Hãy thử hình dung một đứa trẻ cầm một khối gỗ tương đối nặng.
Trước khi nhấc nó lên, trẻ phải dùng một lực nhất định.
Nếu cầm quá lỏng, vật có thể rơi.
Nếu muốn di chuyển chính xác, trẻ phải điều chỉnh bàn tay và cánh tay phù hợp với trọng lượng của vật.
Một khối nhựa rỗng rất nhẹ vẫn có thể cho trẻ trải nghiệm vận động, nhưng mức phản hồi về trọng lượng thường khác đáng kể.
Điều Montessori quan tâm ở đây không phải là:
“Vật càng nặng càng tốt.”
Mà là:
Trẻ được tiếp xúc với những vật có trọng lượng thật, phù hợp với kích thước và mục đích sử dụng của chúng.
Qua những trải nghiệm lặp đi lặp lại như vậy, trẻ từng bước học cách điều chỉnh lực khi cầm, nâng, đặt và di chuyển đồ vật.
2. Trẻ cần những trải nghiệm vật lý nhất quán
Một trong những nguyên tắc quan trọng trong giáo dục Montessori là giúp trẻ khám phá những đặc tính thực của thế giới.
Ví dụ, nếu có hai khối cùng được làm từ một loại gỗ và có cấu trúc tương tự nhau, khối lớn hơn thường có khối lượng lớn hơn.
Trẻ không cần người lớn giảng giải điều này bằng một bài học vật lý.
Trẻ có thể tự cảm nhận.
Cầm khối nhỏ.
Sau đó cầm khối lớn.
Đôi tay cung cấp thông tin.
Não bộ so sánh trải nghiệm.
Từ rất nhiều lần tiếp xúc như vậy, những khái niệm như:
lớn – nhỏ, nặng – nhẹ, dài – ngắn, nhiều – ít
dần trở nên có ý nghĩa.
Đó là một quá trình rất khác với việc chỉ nhìn vào hình ảnh và nghe người lớn nói:
“Cái này lớn hơn.”
Trong Montessori, trải nghiệm cụ thể thường đi trước khái niệm trừu tượng.
3. Một vật liệu có thể mang đến nhiều thông tin giác quan
Gỗ không hoàn toàn đồng nhất.
Nếu quan sát kỹ một miếng gỗ, trẻ có thể thấy những đường vân khác nhau.
Khi chạm vào, bề mặt có thể nhẵn nhưng vẫn mang những đặc điểm riêng.
Khi hai khối gỗ chạm vào nhau, chúng tạo ra một loại âm thanh đặc trưng.
Một số loại gỗ còn có mùi tự nhiên nhẹ.
Nhiệt độ bề mặt của gỗ cũng tạo cảm giác khác với kim loại, kính hoặc nhiều loại nhựa.
Như vậy, khi cầm một vật bằng gỗ, trẻ có thể đồng thời nhận được thông tin thông qua:
thị giác – xúc giác – cảm nhận trọng lượng – đôi khi cả thính giác và khứu giác.
Đây chính là một ví dụ của trải nghiệm đa giác quan.
Với trẻ nhỏ, những trải nghiệm phong phú như vậy giúp thế giới vật chất trở nên cụ thể hơn.
4. Giá trị Montessori nằm ở “vật thật”, không chỉ ở “gỗ”
Nếu chỉ hiểu Montessori là:
“Đồ chơi bằng gỗ tốt, đồ nhựa không tốt.”
thì chúng ta đang đơn giản hóa phương pháp quá mức.
Tinh thần sâu hơn là:
Cho trẻ tiếp xúc với thế giới thật bằng những vật liệu phù hợp với chức năng thật của chúng.
Ví dụ, trẻ có thể uống nước bằng cốc thủy tinh có kích thước phù hợp.
Dùng thìa kim loại nhỏ để xúc thức ăn.
Dùng khăn vải để lau bàn.
Cầm quả thật khi học về trái cây.
Tưới một cây thật.
Chăm sóc một bông hoa thật.
Sử dụng một chiếc bình có thể thực sự rót nước.
Trong môi trường Montessori, một vật không chỉ đẹp để trẻ nhìn.
Nó phải có chức năng để trẻ sử dụng.
Đây là điểm khác biệt quan trọng.
5. Vật liệu thật giúp trẻ học về nguyên nhân và kết quả
Thế giới vật chất luôn phản hồi lại hành động của chúng ta.
Một chiếc cốc thủy tinh cần được đặt xuống nhẹ nhàng.
Nếu nghiêng bình quá nhiều, nước sẽ tràn.
Nếu xếp một khối lớn không cân bằng, tòa tháp có thể đổ.
Nếu cầm một vật nặng bằng một tay chưa đủ chắc, trẻ sẽ phải thay đổi cách cầm.
Những phản hồi đó tạo thành những bài học rất tự nhiên về nguyên nhân và kết quả.
Người lớn không nhất thiết phải nói:
“Con phải cẩn thận.”
Môi trường đã có thể cung cấp một phần thông tin.
Trẻ hành động.
Môi trường phản hồi.
Trẻ quan sát.
Sau đó trẻ điều chỉnh.
Đây chính là một trong những hình thức học tập mạnh mẽ nhất trong những năm đầu đời.
Vì sao Montessori không cố gắng làm mọi thứ thật nhẹ và thật dễ?
Người lớn thường có xu hướng thiết kế đồ vật cho trẻ theo hướng:
nhẹ hơn,
khó vỡ hơn,
dễ cầm hơn,
ít gây hậu quả hơn.
Điều này có giá trị về mặt an toàn.
Nhưng nếu mọi vật đều quá nhẹ, quá mềm và gần như không có phản hồi vật lý, trẻ cũng có thể mất đi một số cơ hội để học cách điều chỉnh hành động.
Trong Montessori, môi trường không được thiết kế để loại bỏ mọi thử thách.
Môi trường được thiết kế để tạo ra:
thử thách vừa sức.
Một chiếc bình rót nước không cần phải nặng như bình của người lớn.
Nhưng nó nên có đủ trọng lượng để trẻ cảm nhận được mình đang nâng một vật thật.
Một chiếc cốc không cần phải quá lớn.
Nhưng nó có thể là một chiếc cốc thực sự mà trẻ phải học cách sử dụng cẩn thận.
Mục tiêu không phải làm mọi việc thật dễ cho trẻ.
Mục tiêu là tạo ra điều kiện để trẻ tự mình làm được.
Một khối gỗ có thể “dạy” trẻ điều gì?
Hãy tưởng tượng trước mặt trẻ có ba khối gỗ cùng loại nhưng kích thước khác nhau.
Trẻ có thể:
nhìn thấy sự khác nhau về kích thước;
cầm để cảm nhận sự khác nhau về trọng lượng;
xếp để khám phá sự cân bằng;
so sánh chiều cao;
quan sát hình dạng;
nghe âm thanh khi chúng chạm vào nhau;
và thử nhiều cách sắp xếp khác nhau.
Người lớn có thể không nói một lời nào.
Nhưng trẻ vẫn đang thu thập rất nhiều thông tin.
Đó là lý do trong Montessori, giáo cụ thường không được thiết kế để “giải trí” trẻ bằng thật nhiều ánh sáng, âm thanh hay hiệu ứng.
Thay vào đó, giáo cụ cố gắng làm nổi bật một đặc tính mà trẻ có thể trực tiếp khám phá.
Gỗ có phải lúc nào cũng tốt hơn nhựa?
Không.
Đây là một điểm quan trọng cần hiểu đúng.
Chất liệu chỉ là một yếu tố trong việc lựa chọn đồ dùng và giáo cụ cho trẻ.
Một món đồ bằng gỗ nhưng được thiết kế kém, sơn không an toàn hoặc không phù hợp với khả năng của trẻ không trở nên tốt chỉ vì nó làm bằng gỗ.
Ngược lại, một đồ vật bằng nhựa được thiết kế tốt, an toàn và phù hợp với đúng mục đích sử dụng vẫn có thể hữu ích.
Khi lựa chọn vật liệu cho trẻ, cha mẹ và giáo viên nên xem xét đồng thời:
- Độ an toàn.
- Chức năng thực tế.
- Kích thước phù hợp với trẻ.
- Độ bền.
- Trọng lượng.
- Trải nghiệm giác quan.
- Tính thẩm mỹ.
- Mức độ phù hợp với hoạt động trẻ đang thực hiện.
Montessori không phải là cuộc chiến giữa gỗ và nhựa.
Điều quan trọng hơn là chất lượng của trải nghiệm mà vật liệu tạo ra cho trẻ.
“Tâm trí thấm hút” và nhu cầu tiếp xúc với thế giới thật
Maria Montessori sử dụng khái niệm Absorbent Mind – Tâm trí thấm hút để mô tả khả năng đặc biệt của trẻ nhỏ trong việc tiếp nhận và xây dựng hiểu biết từ môi trường xung quanh.
Trẻ không học thế giới chỉ thông qua lời giảng.
Trẻ hấp thụ nó bằng toàn bộ trải nghiệm sống.
Nhìn.
Nghe.
Chạm.
Di chuyển.
Thao tác.
Lặp lại.
Quan sát.
Vì vậy, chất lượng của môi trường trẻ tiếp xúc hàng ngày có ý nghĩa rất lớn.
Một môi trường phong phú không nhất thiết là một căn phòng chứa thật nhiều đồ chơi.
Đôi khi, đó chỉ là nơi có ít đồ hơn nhưng mỗi đồ vật đều thật, đẹp, có chức năng và tạo cho trẻ cơ hội hoạt động.
Không phải “chơi với giáo cụ” – trẻ đang làm việc để xây dựng chính mình
Một đứa trẻ cầm một khối gỗ lên rồi đặt xuống có thể trông như đang chơi.
Nhưng phía sau hành động ấy, trẻ đang cảm nhận trọng lượng.
Đang điều chỉnh bàn tay.
Đang quan sát hình dạng.
Đang khám phá không gian.
Đang thử nghiệm nguyên nhân và kết quả.
Đang xây dựng kinh nghiệm về thế giới vật chất.
Trong Montessori, những hoạt động như vậy thường được nhìn nhận với sự tôn trọng rất lớn.
Bởi trẻ không chỉ đang thao tác với một vật bên ngoài.
Trẻ đang sử dụng hoạt động để xây dựng chính mình từ bên trong.
Đó cũng là lý do môi trường Montessori ưu tiên những vật liệu có tính chân thực, ổn định và giàu trải nghiệm giác quan.
Không phải vì gỗ mang một sức mạnh đặc biệt nào.
Mà bởi một khối gỗ tốt có thể cung cấp cho trẻ điều rất quý giá:
một trải nghiệm thật về một thế giới thật.
Cha mẹ có thể áp dụng tinh thần này tại nhà như thế nào?
Không cần thay toàn bộ đồ chơi nhựa trong nhà bằng đồ gỗ.
Thay vào đó, hãy quan sát môi trường của trẻ và tự hỏi:
“Con đang có bao nhiêu cơ hội được trực tiếp chạm và làm việc với thế giới thật?”
Cho trẻ được cầm rau củ thật.
Chạm vào đất.
Tưới nước.
Rót nước.
Dùng thìa.
Gấp khăn.
Xếp những viên đá.
Cầm những cành cây.
Chăm sóc cây cối.
Chuẩn bị một món ăn đơn giản.
Những trải nghiệm ấy đôi khi còn có giá trị Montessori hơn rất nhiều món đồ chơi được quảng cáo với nhãn “Montessori”.
Bởi điều trẻ cần không chỉ là một loại vật liệu.
Điều trẻ cần là:
được sử dụng đôi bàn tay để trực tiếp khám phá thế giới.
