Điện thoại, máy tính bảng và tivi không phải là vấn đề chỉ vì chúng tồn tại. Vấn đề bắt đầu khi màn hình dần thay thế những trải nghiệm mà trẻ nhỏ thực sự cần: vận động, sử dụng đôi tay, giao tiếp với người thật, quan sát thiên nhiên và trực tiếp khám phá thế giới. Muốn giảm phụ thuộc vào điện thoại, cha mẹ không chỉ cần “cấm màn hình” mà phải xây dựng lại môi trường sống của trẻ.
Có lẽ rất nhiều cha mẹ từng rơi vào những tình huống quen thuộc:
Con chỉ chịu ăn khi có điện thoại.
Đi ra ngoài nhưng con vẫn nhìn màn hình suốt quãng đường.
Đến khu vui chơi, công viên hay khu nghỉ dưỡng, trẻ vẫn muốn cầm máy tính bảng.
Cha mẹ lấy điện thoại đi thì trẻ khóc, giận dữ hoặc phản ứng mạnh.
Cuối cùng, điện thoại trở thành một cuộc giằng co:
Trẻ muốn giữ – người lớn muốn lấy.
Và câu hỏi ngày càng nhiều gia đình phải đối mặt là:
Đến khi nào cuộc chiến giữa trẻ, người lớn và điện thoại mới kết thúc?
Có lẽ câu trả lời không nằm ở việc giành chiếc điện thoại khỏi tay trẻ.
Mà nằm ở một câu hỏi sâu hơn:
Tại sao trẻ lại cần chiếc điện thoại đến mức đó?
Trẻ nhỏ được sinh ra để khám phá thế giới thật
Một trong những nền tảng quan trọng của phương pháp Montessori là quan điểm rằng trẻ xây dựng hiểu biết thông qua trải nghiệm trực tiếp với môi trường.
Trẻ không chỉ học bằng mắt.
Trẻ học bằng toàn bộ cơ thể.
Bằng đôi tay.
Bằng chuyển động.
Bằng xúc giác.
Bằng âm thanh.
Bằng mùi.
Bằng việc nâng một vật lên và cảm nhận trọng lượng.
Bằng việc đổ nước và nhìn dòng nước chảy.
Bằng việc chạm vào đất, lá cây, cát, đá.
Bằng việc chạy, leo trèo, giữ thăng bằng và phối hợp cơ thể.
Đó là lý do môi trường Montessori truyền thống dành rất nhiều cơ hội để trẻ tự mình thao tác.
Trẻ không chỉ nhìn thấy thế giới.
Trẻ phải được chạm vào thế giới.
Điều gì xảy ra khi màn hình thay thế quá nhiều trải nghiệm thực?
Màn hình có một sức hút đặc biệt.
Hình ảnh thay đổi nhanh.
Âm thanh liên tục.
Màu sắc phong phú.
Nội dung xuất hiện ngay khi trẻ chạm tay.
Điều đó có thể khiến trẻ ngồi rất lâu trước một thiết bị.
Nhưng một đứa trẻ ngồi yên nhìn màn hình và một đứa trẻ đang trực tiếp khám phá môi trường nhận được hai loại trải nghiệm rất khác nhau.
Hãy so sánh.
Khi nhìn hình một quả cam trên màn hình, trẻ có thể thấy màu sắc và hình dạng.
Nhưng khi cầm một quả cam thật, trẻ còn có thể:
cảm nhận trọng lượng;
sờ vào bề mặt;
ngửi mùi;
bóc vỏ;
quan sát múi;
nếm vị;
dùng lực của các ngón tay;
và nhìn thấy sự thay đổi của vật thể qua từng thao tác.
Một hình ảnh có thể cung cấp thông tin.
Một trải nghiệm thực cung cấp cả một thế giới thông tin.
Montessori nhắc chúng ta điều gì về giác quan?
Montessori đặc biệt coi trọng giáo dục giác quan trong những năm đầu đời.
Không phải vì trẻ cần càng nhiều kích thích càng tốt.
Mà bởi trẻ đang sử dụng giác quan để phân loại và hiểu thế giới.
Nặng – nhẹ.
Nhẵn – ráp.
Nóng – lạnh.
To – nhỏ.
Dài – ngắn.
Xa – gần.
Cao – thấp.
Ồn – nhỏ.
Những khái niệm tưởng như rất đơn giản ấy không chỉ được học bằng lời nói.
Trẻ cần trải nghiệm chúng.
Một đứa trẻ có thể nghe người lớn nói:
“Cái này nặng hơn.”
Nhưng khi tự cầm hai vật khác nhau, khái niệm “nặng hơn” trở thành trải nghiệm của chính trẻ.
Đó là một nguyên tắc rất quan trọng:
Trải nghiệm cụ thể thường đi trước hiểu biết trừu tượng.
Vấn đề không phải trẻ có “ngón tay vuốt”
Trẻ hiện đại học thao tác với màn hình rất nhanh.
Một đứa trẻ còn chưa nói sõi đôi khi đã biết:
vuốt;
chạm;
mở video;
chuyển hình ảnh;
hoặc tìm đúng ứng dụng mình muốn.
Điều này dễ khiến người lớn ngạc nhiên:
“Con thông minh quá!”
Nhưng khả năng sử dụng một giao diện cảm ứng không đồng nghĩa với việc trẻ đã phát triển đầy đủ những năng lực mà đôi tay cần có.
Đôi bàn tay trẻ vẫn cần:
cầm;
nắm;
xoay;
kéo;
đẩy;
xâu;
xếp;
vặn;
gấp;
rót;
xúc;
cắt;
vẽ;
nhào;
và sử dụng những công cụ thật.
Vuốt màn hình chỉ là một dạng thao tác rất nhỏ trong vô số khả năng mà bàn tay trẻ cần phát triển.
Điện thoại trở thành “bảo mẫu” từ lúc nào?
Rất ít cha mẹ chủ động nghĩ:
“Mình sẽ khiến con phụ thuộc vào điện thoại.”
Thông thường mọi chuyện bắt đầu từ những tình huống rất đời thường.
Con không chịu ăn.
“Cho xem một chút để ăn cho nhanh.”
Cha mẹ cần làm việc.
“Cho con xem một lúc để mình xử lý công việc.”
Đi đường dài con quấy.
“Đưa điện thoại cho con ngồi yên.”
Gia đình đang ăn ngoài hàng.
“Cho con xem để người lớn nói chuyện.”
Và điện thoại thực sự hiệu quả.
Trẻ ngồi yên.
Ngừng khóc.
Ăn nhanh hơn.
Không chạy nhảy.
Người lớn có thêm thời gian.
Đó chính là lý do màn hình dễ trở thành một giải pháp quen thuộc.
Nó giải quyết vấn đề ngay lập tức.
Nhưng một giải pháp thuận tiện trong vài phút có thể dần trở thành thói quen nếu được lặp lại trong gần như mọi tình huống khó.
Khi điện thoại trở thành điều kiện để trẻ thực hiện những việc bình thường
Một dấu hiệu đáng chú ý là khi màn hình không còn chỉ là một hoạt động giải trí.
Nó trở thành điều kiện.
Muốn ăn phải có điện thoại.
Muốn ngồi xe phải có điện thoại.
Muốn chờ phải có điện thoại.
Muốn người lớn làm việc phải có điện thoại.
Muốn trẻ ngồi yên phải có điện thoại.
Khi đó, vấn đề không chỉ còn là “trẻ xem bao nhiêu”.
Trẻ đang dần mất cơ hội luyện một số khả năng rất bình thường:
chờ đợi;
quan sát;
tự tìm việc để làm;
chịu một chút buồn chán;
tham gia bữa ăn;
trò chuyện;
hoặc đơn giản là ngồi yên cùng người khác.
Một đứa trẻ có cần được “buồn chán” không?
Đôi khi có.
Người lớn thường cảm thấy phải liên tục cung cấp thứ gì đó để trẻ vui.
Nhưng những khoảng thời gian không có sẵn kích thích cũng rất có giá trị.
Một đứa trẻ đang ngồi trên xe có thể:
nhìn cây ngoài đường;
quan sát xe cộ;
hỏi cha mẹ;
nghe âm thanh;
tưởng tượng;
hoặc đơn giản là nhìn ra ngoài cửa sổ.
Nếu mỗi khoảng trống lập tức được lấp đầy bằng màn hình, trẻ ít có cơ hội tự tìm cách tương tác với môi trường.
Không phải mọi phút trong ngày của trẻ đều cần được giải trí.
Đôi khi khoảng trống chính là nơi trí tò mò bắt đầu hoạt động.
5 tình huống điện thoại đang âm thầm thay thế trải nghiệm của trẻ
1. Điện thoại thay thế bữa ăn
Trẻ vừa xem vừa ăn.
Người lớn đút.
Trẻ gần như không chú ý đến món ăn.
Một bữa ăn vốn có thể giúp trẻ tự xúc, cảm nhận mùi vị, trò chuyện và nhận biết cảm giác đói – no lại trở thành thời gian xem màn hình.
2. Điện thoại thay thế việc quan sát thế giới
Trẻ ngồi trên xe nhưng không nhìn đường.
Đi nghỉ nhưng không quan sát biển, cây cối hay con người.
Đi bộ nhưng mắt vẫn nhìn xuống màn hình.
Có một thế giới thực đang diễn ra xung quanh, nhưng trẻ không thực sự tham gia vào đó.
3. Điện thoại thay thế sự chờ đợi
Chờ đồ ăn.
Chờ cha mẹ thanh toán.
Chờ đến lượt.
Chờ lên máy bay.
Chờ trong bệnh viện.
Mỗi lần chờ đều được giải quyết bằng một chiếc điện thoại.
Nhưng khả năng chờ đợi cũng là một năng lực cần được luyện tập.
4. Điện thoại thay thế giao tiếp
Một gia đình có thể ngồi cạnh nhau nhưng mỗi người nhìn một màn hình riêng.
Không ai thực sự có mặt với người khác.
Đối với trẻ nhỏ, giao tiếp trực tiếp với người lớn có ý nghĩa rất khác so với việc chỉ tiếp nhận hình ảnh và âm thanh từ thiết bị.
5. Điện thoại thay thế vận động
Thời gian trẻ ngồi trước màn hình cũng có nghĩa là thời gian đó trẻ không:
chạy;
leo;
nhảy;
đào đất;
ném bóng;
chơi nước;
xây dựng;
hoặc sử dụng cơ thể trong không gian.
Vấn đề không chỉ nằm ở thứ trẻ đang làm.
Mà còn ở những thứ trẻ không còn thời gian để làm.
Vì sao chỉ “cấm điện thoại” thường không hiệu quả?
Nếu một đứa trẻ đã quen dùng điện thoại trong rất nhiều tình huống, người lớn đột ngột lấy nó đi rất dễ tạo ra phản ứng mạnh.
Trẻ khóc.
La hét.
Đòi lại.
Cha mẹ tức giận.
Cuối cùng điện thoại được trả lại.
Vòng lặp tiếp tục.
Nguyên nhân là chúng ta chỉ lấy đi một hoạt động mà chưa thay thế chức năng mà hoạt động đó đang đảm nhiệm.
Nếu điện thoại giúp trẻ vượt qua sự buồn chán, trẻ cần học cách khác để tự chơi.
Nếu điện thoại giúp trẻ ngồi chờ, trẻ cần được luyện khả năng chờ.
Nếu điện thoại giúp trẻ ăn, cần xây dựng lại thói quen ăn uống.
Nếu điện thoại giúp cha mẹ có thời gian làm việc, gia đình cần một môi trường để trẻ có thể tự hoạt động độc lập.
Do đó:
Muốn giảm màn hình, đừng chỉ lấy màn hình đi. Hãy xây dựng một đời sống hấp dẫn hơn bên ngoài màn hình.
1. Trả lại cho trẻ những công việc thật
Một trong những giải pháp rất Montessori là:
cho trẻ làm việc.
Không phải bài tập.
Mà là những công việc thật trong cuộc sống.
Rót nước.
Lau bàn.
Tưới cây.
Gấp khăn.
Nhặt rau.
Chuẩn bị trái cây.
Xếp giày.
Cho quần áo vào máy giặt.
Chăm sóc vật nuôi.
Cất đồ dùng.
Những việc này giúp đôi tay trẻ hoạt động và mang lại cảm giác:
“Con đang tham gia vào cuộc sống của gia đình.”
Đôi khi trẻ cần ít đồ chơi hơn nhưng cần nhiều cơ hội làm việc thật hơn.
2. Tạo môi trường để trẻ có thể tự chơi mà không cần màn hình
Nếu muốn trẻ giảm điện thoại, môi trường phải có thứ khác để trẻ làm.
Không cần thật nhiều đồ chơi.
Một vài hoạt động mở thường giá trị hơn một căn phòng đầy đồ.
Ví dụ:
khối xây dựng;
giấy và bút;
đất nặn;
sách;
xếp hình;
vật liệu thiên nhiên;
đồ dùng Practical Life;
hoặc một không gian cho trẻ vận động.
Đặc biệt, đồ vật nên được đặt ở nơi trẻ có thể tự lấy và tự cất.
Mục tiêu là giảm tình trạng:
“Con không biết chơi gì.”
và tăng khả năng:
“Con có thể tự tìm một hoạt động.”
3. Không dùng điện thoại để giải quyết mọi cảm xúc
Trẻ khóc không nhất thiết cần video.
Trẻ buồn chán không nhất thiết cần trò chơi.
Trẻ khó chịu không nhất thiết cần màn hình để đánh lạc hướng.
Đôi khi trẻ cần:
được ôm;
được nói chuyện;
được vận động;
được nghỉ;
hoặc đơn giản là có thời gian để cảm xúc đi qua.
Nếu mỗi cảm xúc khó chịu đều được “tắt” bằng màn hình, trẻ ít có cơ hội học cách sống cùng và điều chỉnh những trạng thái cảm xúc đó.
4. Thiết lập những khoảng thời gian và không gian không màn hình
Gia đình có thể bắt đầu bằng những nguyên tắc rất đơn giản.
Ví dụ:
Bữa ăn không có điện thoại.
Khi đi dạo không cần màn hình.
Một khoảng thời gian trước khi ngủ dành cho sách và trò chuyện.
Một chuyến đi ngắn để trẻ quan sát xung quanh.
Không cần thay đổi mọi thứ cùng lúc.
Một nguyên tắc nhỏ nhưng được thực hiện nhất quán thường tốt hơn một lệnh cấm rất mạnh nhưng chỉ duy trì được vài ngày.
5. Người lớn cũng cần đặt điện thoại xuống
Đây có lẽ là phần khó nhất.
Chúng ta có thể nói:
“Con đừng xem điện thoại nữa.”
Nhưng ngay sau đó lại cầm điện thoại của mình lên.
Trẻ nhìn thấy điều đó.
Nếu điện thoại luôn nằm trên tay người lớn, màn hình trở thành một phần trung tâm trong đời sống gia đình.
Muốn trẻ học cách đặt điện thoại xuống, người lớn cũng phải cho trẻ nhìn thấy:
một người có thể ăn mà không cầm điện thoại;
chờ mà không cần điện thoại;
đi dạo mà không nhìn màn hình;
ngồi nói chuyện mà không liên tục kiểm tra thông báo.
Đó chính là thân giáo.
Đừng biến điện thoại thành phần thưởng hoặc hình phạt quyền lực nhất trong nhà
Một sai lầm phổ biến khác là:
“Ngoan thì mẹ cho xem điện thoại.”
“Không nghe lời thì bố tịch thu điện thoại.”
Khi đó, vô tình người lớn đang gửi đi thông điệp:
Điện thoại là thứ rất quý giá.
Càng được dùng làm phần thưởng lớn, giá trị tâm lý của nó càng tăng.
Tốt hơn là xem thiết bị số như một phần nhỏ trong đời sống gia đình có những giới hạn rõ ràng, thay vì biến nó thành món quà tối thượng mà trẻ phải giành lấy.
Điện thoại không phải kẻ thù
Một cực đoan khác cũng cần tránh:
mọi màn hình đều xấu.
Không nhất thiết.
Công nghệ là một phần của thế giới hiện đại.
Trẻ rồi sẽ cần học cách sử dụng nó.
Điện thoại có thể:
giúp liên lạc;
hỗ trợ học tập;
cung cấp thông tin;
giúp sáng tạo;
và kết nối con người.
Vấn đề không phải là:
“Làm thế nào để trẻ không bao giờ dùng điện thoại?”
Mà là:
“Làm thế nào để điện thoại không chiếm mất những trải nghiệm mà trẻ cần để phát triển?”
Đó là hai câu hỏi hoàn toàn khác nhau.
Trẻ 0–6 tuổi cần một thế giới rộng hơn màn hình
Những năm đầu đời là khoảng thời gian trẻ đặc biệt cần:
được vận động;
được nói chuyện;
được nghe;
được chạm;
được làm;
được thử;
được sai;
được khám phá;
được chơi với người khác;
và được tham gia vào thế giới thực.
Một chiếc điện thoại có thể cho trẻ xem hàng nghìn hình ảnh về cây cối.
Nhưng nó không thể thay thế hoàn toàn cảm giác:
đưa tay vào đất;
chạm vào một chiếc lá;
ngửi mùi cỏ;
nghe tiếng gió;
quan sát một con kiến;
hay tự mình trồng một hạt giống.
Trẻ không chỉ cần biết thế giới trông như thế nào.
Trẻ cần được sống trong thế giới đó.
Làm sao để kết thúc “cuộc chiến điện thoại”?
Có lẽ cuộc chiến sẽ không kết thúc bằng việc người lớn mạnh tay hơn.
Nó kết thúc khi điện thoại không còn phải đảm nhiệm quá nhiều chức năng trong cuộc sống của trẻ.
Khi trẻ có việc để làm.
Có không gian để khám phá.
Có người để trò chuyện.
Có thời gian vận động.
Có thiên nhiên.
Có trách nhiệm nhỏ trong gia đình.
Có khả năng chờ.
Có khả năng tự chơi.
Và có những người lớn thực sự hiện diện bên cạnh.
Khi đó, chúng ta không cần liên tục giằng điện thoại khỏi tay trẻ.
Bởi thế giới bên ngoài màn hình đã đủ phong phú để trẻ muốn tham gia.
Hãy là “người lớn Montessori” trước khi yêu cầu một “đứa trẻ Montessori”
Một môi trường Montessori không chỉ có giáo cụ đẹp.
Nó còn có một người lớn hiểu điều gì trẻ thực sự cần.
Người lớn biết khi nào nên can thiệp.
Biết khi nào nên chờ.
Biết khi nào nên đặt giới hạn.
Và quan trọng hơn:
biết phân biệt giữa điều thuận tiện cho người lớn với điều cần thiết cho sự phát triển của trẻ.
Đôi khi đưa điện thoại cho trẻ là lựa chọn rất thuận tiện.
Nhưng không phải mọi điều thuận tiện đều nên trở thành thói quen.
Xin đừng để điện thoại, máy tính bảng hay tivi chiếm hết khoảng thời gian đáng lẽ thuộc về:
con và cha mẹ;
con và đôi bàn tay của mình;
con và thiên nhiên;
con và những người xung quanh;
và quan trọng nhất – con với chính cuộc sống thật.
Hàn Việt Montessori – Đồng hành cùng cha mẹ và giáo viên
Tinh thần Montessori không yêu cầu gia đình quay lưng với công nghệ.
Điều Montessori có thể nhắc chúng ta là:
trong những năm đầu đời, trẻ cần được trực tiếp sống, làm việc và khám phá thế giới bằng chính cơ thể và giác quan của mình.
Vì vậy, trước khi đưa cho trẻ một màn hình để giúp cuộc sống của người lớn dễ dàng hơn, đôi khi chúng ta chỉ cần tự hỏi:
“Có trải nghiệm thực nào con có thể nhận được trong khoảng thời gian này không?”
Chỉ riêng câu hỏi ấy cũng có thể thay đổi rất nhiều điều.
Hàn Việt Montessori – Nâng Tầm Nghề Yêu Trẻ
