Cha mẹ thường mong con biết kiên nhẫn, biết chờ đợi và tự lập hơn. Nhưng trong thực tế, chính người lớn lại thường xuyên thúc giục trẻ: “Nhanh lên”, “Mẹ làm cho”, “Sắp muộn rồi”. Nghịch lý này không chỉ khiến cả cha mẹ và trẻ căng thẳng mà còn có thể làm giảm cơ hội để trẻ tự làm, tự suy nghĩ và phát triển khả năng tự lập.
Có một mâu thuẫn rất phổ biến trong quá trình nuôi dạy trẻ:
Chúng ta muốn con biết chờ đợi, nhưng chúng ta lại không chờ đợi con.
Chúng ta muốn con kiên nhẫn.
Nhưng lại sốt ruột khi con mặc áo quá lâu.
Chúng ta muốn con tự lập.
Nhưng lại làm thay vì sợ mất thời gian.
Chúng ta muốn con suy nghĩ trước khi trả lời.
Nhưng vừa hỏi xong đã vội nhắc lại câu hỏi hoặc đưa luôn đáp án.
Rất nhiều tình huống căng thẳng giữa người lớn và trẻ không bắt nguồn từ việc trẻ “không hợp tác”, mà đơn giản là vì nhịp độ của người lớn và nhịp độ phát triển của trẻ không giống nhau.
Vậy cha mẹ và thầy cô có thể làm gì?
Dưới đây là 3 giải pháp đơn giản nhưng rất thực tế.
Vì sao người lớn thường xuyên thúc giục trẻ?
Trước khi thay đổi hành vi của trẻ, chúng ta nên nhìn lại nguyên nhân từ phía người lớn.
Một buổi sáng có thể diễn ra như thế này:
7:00 trẻ thức dậy.
7:10 phải thay quần áo.
7:20 ăn sáng.
7:35 đi giày.
7:40 ra khỏi nhà.
7:45 phải lên xe.
Chỉ cần trẻ mất thêm vài phút để tự kéo khóa áo hoặc buộc dây giày, toàn bộ lịch trình phía sau bắt đầu bị ảnh hưởng.
Khi đó, câu:
“Nhanh lên con!”
xuất hiện gần như tự động.
Nhưng vấn đề đôi khi không nằm ở việc trẻ quá chậm.
Vấn đề nằm ở chỗ:
Chúng ta đã xây dựng một lịch trình chỉ đủ thời gian cho người lớn thực hiện, chứ chưa đủ thời gian cho một đứa trẻ đang học cách tự làm.
Đây là lý do giải pháp đầu tiên không phải bắt trẻ nhanh hơn.
Mà là thay đổi cách người lớn quản lý thời gian.
1. Chủ động tạo “thời gian đệm” khi có trẻ tham gia
Một nguyên tắc rất hữu ích là:
Nếu một hoạt động có trẻ nhỏ tham gia, hãy dự kiến nhiều thời gian hơn so với khi người lớn tự thực hiện.
Ví dụ, người lớn có thể mặc quần áo trong 3 phút.
Một đứa trẻ đang học cách tự mặc có thể cần 10 phút.
Người lớn có thể mang giày trong 30 giây.
Trẻ có thể cần vài phút để xác định đúng chiếc giày, đưa chân vào, điều chỉnh và thử lại.
Nếu chúng ta chỉ dành đúng lượng thời gian mà người lớn cần, việc thúc giục trẻ gần như chắc chắn sẽ xảy ra.
Hãy cộng thêm 10–15 phút cho những thời điểm dễ căng thẳng
Cha mẹ có thể thử tạo “thời gian đệm” vào những hoạt động như:
- Chuẩn bị đi học.
- Ăn sáng.
- Thay quần áo.
- Mang giày.
- Thu dọn đồ chơi.
- Chuẩn bị ra khỏi nhà.
- Chuyển từ hoạt động chơi sang ăn hoặc ngủ.
Con số 10–15 phút không phải quy định cứng nhắc.
Điều quan trọng là tạo ra một khoảng dư đủ lớn để trẻ có cơ hội tự làm mà người lớn không cảm thấy liên tục bị thời gian truy đuổi.
Thời gian đệm không chỉ dành cho trẻ
Thoạt nhìn, chúng ta có vẻ đang cho trẻ thêm thời gian.
Nhưng thực tế, người được hưởng lợi đầu tiên lại là cha mẹ.
Khi biết rằng mình còn dư 10 phút, người lớn ít có xu hướng:
“Con nhanh lên!”
“Muộn rồi!”
“Để mẹ làm cho!”
Áp lực thời gian giảm xuống.
Giọng nói bình tĩnh hơn.
Trẻ cũng ít căng thẳng hơn.
Một thay đổi rất nhỏ trong lịch trình có thể làm thay đổi hoàn toàn không khí của cả gia đình.
2. Tạo “thời gian chờ” có chủ đích
Có một kiểu chờ đợi rất quan trọng mà người lớn thường bỏ qua:
Chờ trẻ tự xử lý.
Khi trẻ đang cố mặc áo, chúng ta có thể chờ.
Khi trẻ đang nghĩ câu trả lời, chúng ta có thể chờ.
Khi trẻ đang cố gắng giải quyết một vấn đề nhỏ, chúng ta có thể chờ.
Đây không phải sự thụ động.
Đó là một hình thức tôn trọng quá trình học tập của trẻ.
Chấp nhận rằng trẻ tự làm sẽ chậm hơn
Một đứa trẻ có thể mất 10 phút để mặc áo.
Người lớn chỉ cần 1 phút để làm hộ.
Nếu mục tiêu duy nhất là:
“Mặc xong áo.”
thì người lớn làm thay rõ ràng nhanh hơn.
Nhưng nếu mục tiêu là:
“Trẻ biết tự mặc áo.”
thì 9 phút chênh lệch kia chính là thời gian luyện tập.
Mỗi lần trẻ tự thực hiện, trẻ đang có cơ hội rèn:
phối hợp vận động;
khả năng tập trung;
giải quyết vấn đề;
kiên trì;
và sự độc lập.
Theo cách nhìn này, thời gian cha mẹ chờ không phải là thời gian bị lãng phí.
Đó là thời gian được đầu tư vào năng lực của trẻ.
Hãy thử quy tắc “chờ 5–10 giây”
Một thói quen rất hữu ích cho cha mẹ và giáo viên là:
Sau khi đặt câu hỏi hoặc yêu cầu trẻ thực hiện điều gì đó, đừng lập tức nói tiếp.
Hãy thử đếm nhẩm:
1…
2…
3…
4…
5…
Đôi khi trẻ chỉ cần thêm vài giây để:
hiểu câu hỏi;
tổ chức suy nghĩ;
quyết định hành động;
hoặc chuẩn bị phản hồi.
Người lớn thường xử lý thông tin rất nhanh, nên 5 giây im lặng có thể cảm thấy rất lâu.
Nhưng với trẻ nhỏ, khoảng thời gian ấy có thể rất cần thiết.
Ví dụ
Thay vì:
“Con cất giày đi nhé.”
Hai giây sau:
“Con nghe mẹ nói không?”
Sau đó:
“Thôi để mẹ cất.”
Hãy thử:
“Con cất giày vào kệ nhé.”
Sau đó… chờ.
Quan sát xem trẻ có đang xử lý yêu cầu hay không.
Rất nhiều lần, trẻ chỉ cần thêm thời gian.
3. Sử dụng “cảnh báo chuyển tiếp” trước khi đổi hoạt động
Một nguồn xung đột khác thường xuất hiện khi người lớn muốn trẻ dừng một hoạt động ngay lập tức.
Trẻ đang chơi rất tập trung.
Người lớn nói:
“Đi tắm ngay.”
Hoặc:
“Cất đồ chơi, chúng ta đi.”
Đối với người lớn, đây chỉ là một thay đổi đơn giản.
Nhưng đối với trẻ đang tập trung sâu vào một hoạt động, việc bị ngắt đột ngột có thể rất khó chịu.
Đó là lý do cha mẹ có thể sử dụng:
cảnh báo chuyển tiếp – transition warning.
Báo trước thay vì đột ngột kết thúc
Ví dụ:
“Con còn 5 phút chơi nữa, sau đó chúng ta đi tắm nhé.”
Hoặc:
“Sau khi con xếp xong hàng này, mình sẽ cất đồ chơi và đi ăn.”
Hoặc:
“Mẹ cần khoảng 5 phút nữa để nấu xong. Con có thể xem sách trong lúc chờ mẹ.”
Việc báo trước giúp trẻ biết rằng một sự thay đổi sắp xảy ra.
Thay vì bị kéo khỏi hoạt động một cách bất ngờ, trẻ có cơ hội chuẩn bị về mặt tâm lý.
Trẻ nhỏ chưa hiểu “5 phút” giống người lớn
Một điểm quan trọng là trẻ nhỏ thường chưa có cảm nhận thời gian giống người lớn.
Nói:
“Còn 5 phút.”
có thể vẫn khá trừu tượng.
Vì vậy, cha mẹ có thể biến thời gian thành thứ trẻ dễ nhận biết hơn.
Ví dụ:
Đặt một chiếc đồng hồ hẹn giờ.
Nói:
“Khi chuông reo, mình sẽ dọn đồ chơi.”
Hoặc sử dụng đồng hồ trực quan và chỉ cho trẻ phần thời gian còn lại.
Với trẻ nhỏ hơn, có thể dùng sự kiện thay vì phút:
“Con trượt cầu trượt thêm hai lần nữa rồi mình về.”
Hoặc:
“Con xếp xong tòa tháp này rồi chúng ta đi tắm.”
Mục tiêu không phải khiến trẻ kiểm soát thời gian hoàn hảo.
Mục tiêu là giúp trẻ dự đoán được điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Cha mẹ muốn con biết chờ, trước hết hãy cho con thấy cách chờ
Trẻ học rất nhiều từ điều người lớn làm.
Nếu cha mẹ nói:
“Con phải kiên nhẫn.”
nhưng liên tục:
“nhanh lên”;
“mẹ không chờ được đâu”;
“để mẹ làm”;
thì thông điệp trẻ nhận được từ hành vi của chúng ta mạnh hơn rất nhiều so với lời nói.
Ngược lại, khi trẻ đang cố gắng và cha mẹ bình tĩnh đứng bên cạnh, trẻ đang được nhìn thấy một hình mẫu khác.
Người lớn đang nói bằng hành động:
“Mẹ tin rằng con có thể làm.”
“Mẹ sẵn sàng cho con thời gian.”
“Con không cần phải nhanh bằng người lớn.”
Đó chính là một dạng thân giáo.
Chờ đợi không có nghĩa là để trẻ quyết định mọi thứ
Tôn trọng nhịp độ của trẻ không có nghĩa là gia đình không cần lịch trình hay giới hạn.
Có những lúc chúng ta thực sự cần ra khỏi nhà đúng giờ.
Có những khi trẻ cần dừng một hoạt động.
Có những công việc người lớn buộc phải hỗ trợ vì trẻ chưa đủ khả năng.
Montessori không yêu cầu cha mẹ phải chờ vô hạn.
Điều quan trọng là phân biệt:
Khi nào thực sự cần nhanh và khi nào chúng ta đang thúc giục chỉ vì thói quen.
Nếu hôm nay có lịch hẹn quan trọng, cha mẹ có thể hỗ trợ nhiều hơn.
Nhưng trong những ngày bình thường, hãy tạo nhiều cơ hội hơn để trẻ tự làm.
Sự tự lập được xây dựng từ hàng trăm cơ hội nhỏ như vậy.
Thay “Nhanh lên!” bằng những câu nào?
Khi nhận thấy mình chuẩn bị nói “Nhanh lên”, cha mẹ có thể thử những cách diễn đạt khác.
Thay vì:
“Con nhanh lên!”
Hãy thử:
“Chúng ta còn ít thời gian. Con muốn tự mang giày hay cần mẹ giúp một phần?”
Thay vì:
“Mẹ nói bao nhiêu lần rồi?”
Có thể nói:
“Đã đến lúc mình cất đồ chơi để chuẩn bị đi tắm.”
Thay vì:
“Con làm chậm quá!”
Có thể nói:
“Mẹ thấy con đang cố tự kéo khóa. Con thử thêm một lần nữa nhé.”
Cách nói không chỉ giúp giảm áp lực.
Nó còn tập trung vào việc cần làm, thay vì biến tốc độ của trẻ thành vấn đề.
3 thay đổi nhỏ có thể giúp cả gia đình bớt căng thẳng
Cha mẹ không cần áp dụng mọi thứ ngay trong một ngày.
Có thể bắt đầu từ ba thay đổi nhỏ:
Thứ nhất: cộng thêm thời gian cho những hoạt động trẻ muốn tự thực hiện.
Thứ hai: sau khi yêu cầu hoặc đặt câu hỏi, chờ thêm vài giây trước khi can thiệp.
Thứ ba: báo trước cho trẻ trước khi kết thúc một hoạt động.
Khi thực hiện đều đặn, người lớn có thể nhận thấy một điều rất thú vị:
Chúng ta không chỉ đang dạy trẻ kiên nhẫn.
Chúng ta cũng đang học lại sự kiên nhẫn của chính mình.
Và khi việc chờ trẻ dần trở thành thói quen, chúng ta không còn phải liên tục nói với trẻ:
“Con phải kiên nhẫn.”
Trẻ được nhìn thấy sự kiên nhẫn mỗi ngày trong chính cách người lớn đối xử với mình.
Sự kiên nhẫn của người lớn là một phần của môi trường giáo dục
Montessori thường nhấn mạnh đến việc chuẩn bị môi trường cho trẻ.
Chúng ta dễ nghĩ môi trường chỉ bao gồm:
bàn ghế;
giáo cụ;
đồ dùng;
hay cách sắp xếp căn phòng.
Nhưng môi trường của trẻ còn có một yếu tố quan trọng hơn:
người lớn.
Giọng nói của chúng ta.
Tốc độ của chúng ta.
Mức độ can thiệp của chúng ta.
Khả năng chờ đợi của chúng ta.
Tất cả đều trở thành một phần trong môi trường mà trẻ đang lớn lên.
Vì vậy, đôi khi để giúp trẻ độc lập hơn, điều đầu tiên cần thay đổi không phải là trẻ.
Mà là:
nhịp độ của người lớn.
Hàn Việt Montessori – Đồng hành cùng cha mẹ và giáo viên
Hàn Việt Montessori mong muốn cùng ba mẹ và thầy cô xây dựng một môi trường trong đó trẻ được tôn trọng nhịp độ phát triển, có đủ thời gian tự trải nghiệm và từng bước hình thành sự độc lập.
Bởi rất nhiều khi, món quà tốt nhất chúng ta có thể dành cho trẻ không phải là làm thêm một việc cho con.
Mà là:
cho con thêm một chút thời gian để tự mình làm.
Hàn Việt Montessori – Nâng Tầm Nghề Yêu Trẻ
